Home
اصل و نسب طایفه دنبلی
تاریخ برمکیان
مشاهیر دنبلی
آثار بجا مانده
دانشمندان و شعراء
گالری عکس
تماس با ما
جستجو

 

 

 

 

 

میرزا حسن فانی ریاضی 

 

مرحوم میرزا حسن زنوزی ریاضی متخلص به فانی و صاحب کتاب ریاض الجنه، فرزند عبدالرسول پسر میرزا حسن است. پدر وی میرزاعبدالرسول، از افاضل زمان خود بود و درسال 1169 خورشیدی فوت کرده است. در سال 1104 خورشیدی که عثمانی ها زنوز را متصرف و مردم آنجا را قتل عام کردند پدربزرگ میرزا حسن ریاضی نیز در شمار کشته شدگان بود ولی میرزا رسول پدر وی جان بدر برده و به شهر خوی و در زمان حکومت امیر احمدخان  بود مهاجرت نمود. میرزا حسن در سال 1138 خورشیدی در شهر خوی متولد و در دو سالگی پدرش ویرا به قصبه زنوز برد و سپس به تبریز رفته نزد مولانا محمدشفیع دهخوارقانی تربیت یافته. میرزا حسن تا دوازده سالگی در آنجا زندگی نموده و مقدمات علوم را فرا گرفت و بعد به خوی برگشت . مدتی در خوی مشغول تحصیل بود و چون جوانی با استعداد بود پدرش ویرا به مشهد فرستاد تا از محضر ملا عبدالنبی طسوجی که در آن زمان در مشهد ساکن بود استفاده کند.میرزا حسن پنج سال از استاد خود ادبیات ، ریاضیات و علوم دینی را فراگرفت. میرزا حسن فانی در سال 1160 خورشیدی به کربلا مهاجرت نموده و از محضر مجتهد وقت ملا محمدباقر بهبهانی و سید میرزا مهدی شهرستانی و سیدعلی طباطبائی صاحب الریاض استفاده بردو در سال 1168 خورشیدی دوباره به مشهد مراجعت نمود و دو سال نیز از محضر سید مهدی رضوی درس گرفت . در سال 1170 خورشیدی به اصفهان رفت و از فضلا و دانشمندان آن شهر فقه و اصول آموخت . در نتیجه این تلاشها شهرتش افزون گردید و از علمای عصر خود بشمار آمد و به تصنیف و تالیف پرداخت . سپس در زمان حکومت امیر حسینقلی خان دنبلی به شهر خوی مراجعت نموده و به تالیفات خود ادامه داد .بدستور امیر حسینقلی خان مدرسه خان در کنار مسجد خان جهت تدریس میرزا حسن ریاضی ساخته شد .آن مرحوم مورد توجه حسینقلی خان و همنشین وی بوده است .این دانشمند شرح مفیدی از اوضاع اجتماعی و سیاسی خوی در زمان حکومت دنبلی ها در تالیفات خود در نموده است که جزو معتبرترین منابع در خصوص تاریخ خوی محسوب میگردد. فانی در کتاب ریاض الجنه ( ص 889-883 ) زندگی نامه خود را بطور کامل نوشته است. وی در سال 1182 خورشیدی درگذشت .آثار وی بشرح ذیل است.

ریاض الجنه : فانی این کتاب را بنا به خواست امیر حسینقلی خان دنبلی تالیف نموده و به فتحعلی شاه تقدیم کرده است که در نوع خود کتابی بی نظیر است. بنا به نوشته مولف در خاتمه کتاب، در سال 1165 خورشیدی از تالیف آن فراغت یافته.  فانی علاوه بر مقدمه کتاب ، آن را به هشت قسمت تقسیم نموده و هر قسمت را روضه نام نهاده است . روضه های رابع و خامس و سادس و سابع را به شرح حال علما و حکما و شعرا  و آثار آنان اختصاص داده،  روضه پنجم آن که تراجم شعرای عرب است در سال 1373 خورشیدی توسط کتابخانه مرحوم آیت الله مرعشی بچاپ رسیده است. در روضه های دیگر تاریخ و اتفاقات خوی مقارن با زمان خود را درج نموده و در روضه ای را به تاریخ دنبلی ها اختصاص داده است .

بحرالعلوم : وی این کتاب را نیز بنا به خواست حسینقلی خان دنبلی و قبل از تالیف ریاض الجنه در هفت بحر نوشته است .بحرالعلوم کتابی است کشکول مانند که فانی در آن از هر دری سخن رانده و بخشی نبز به تاریخ خوی و تاریخ دنابله اختصاص دارد.

دو کتاب فوق الذکر فانی به منزله دایره المعارف آن زمان محسوب می شود.

کتابهای لجه الاخبار ، وسیله النجاه و زبده الاعمال در اوراد و ادعیه و شرح الاستبصار و المحضره و روضه الامال و ریاض مصائب الابرار و دوایر العلوم نیز از تالیفات آن مرحوم میباشند.

ابیات زیر از این دانشمند و شاعر بزرگوار است .

در رهگذری شدم دچار دو مهی              نی مه دو غزال شوخ و آهو نگهی

بردند ز من دل و ندادند دگر                     دل شد برهی و من فتادم برهی




در عالم عشق می پرستی بهتر                      رندی و قلندری و مستی بهتر

هستی مطلب که بهر عاشق به جهان              یک نیست از هزار هستی بهتر


گفتی که به درد تو دوا خواهم کرد                خوش باش که من بعد وفا حواهم کرد

این بود وفا که ترک کردی ما را                     من ترک توای صنم کجا خواهم کرد


ترا نه شیوه عاشق کشی گر آئین است              چرا همیشه در ابرویت چین است

به جان چرا همه دم مایل جفای منی                   اگر نه از من مسکین دل تو پرکین است

دل من است به دست تو شوخ خونخواری              چه صعوه ای که گرفتار چنگ شاهین است

دمی به سوی من از رحمتت نمی بینی                سرم فدای تو آئین دلبری این است

تراست ریختن خون من مباه ولی                        مرا رضا به قضای تومذهب و دین است

نظر ز فانی بیدل مکن دریغ که او                          در آستان تو از بندگان دیرین است