Home
اصل و نسب طایفه دنبلی
تاریخ برمکیان
مشاهیر دنبلی
آثار بجا مانده
دانشمندان و شعراء
گالری عکس
تماس با ما
جستجو

 

 

 

 

 

فتحعلی خان دنبلی (خویسکی)

 

اولين نخست وزير جمهورى آذربايجان و وزیر‏ 3 كابينه، در 7 دسامبر 1875 میلادی برابر18آذر 1254خورشیدی درشهرشکی واقع درشمال جمهوری آذربايجان فعلی و در خانواده سرشناس‏ اسكندرخان دنبلی ژنرال ارتش‏ روسيه بدنیا آمد. پدر وی پسر کلبعلی خان خویسکی پسرکلبعلی خان شهید پسر امیراحمدخان شهید بود.لازم به ذکر است بعد از حوادث ترور امیر احمدخان و به دنبال عداوت فتحعلی شاه با امرای دنبلی ، امیر جعفرقلی خان ملقب به باتمانقلنج  بعد از حدود ده سال مقاومت نهایتا" مجبور به ترک وطن شد و به همراه برادر خود امیر اصلان خان و برادرزاده اش کلبعلی خان که بعد از شهادت پدر متولد شده و بنا به رسوم معمول نام پدر را بر وی نهاده بودند ، بعد از جنگهاى ايران و روس‏ از خوى به شكى نقل مكان كرده بود.عده زيادى از افسران عاليرتبه، چهره هاى معروف ملى، استادان .. از اين خاندان برخاسته‌اند كه فتحعلى خان  يكى از آنان بود. این خاندان در جمهوری آذربایجان به خویسکی مشهورند که در زبان روسی به معنی خوئی می باشد.

فتحعلی خان تحصيلات ابتدائى را در شهرگنجه وتحصيلات عالى را در دانشكده حقوق دانشگاه مسکو به پایان رساند. در زمان دانشجوئی عضو جنبش جوانان مسکو بود و در سال 1905 میلادی در همایش مسلمانان روسیه که در شهر Nijni Novgorod با نام (اتفاق مسلمین )تشکیل شد حضور فعال داشت و در کمیته اقتصاد و حقوق آن تشکیلات فعالیت میکرد.بین سالهای 1907-1902 میلادی معاون دادگاه شهر سوخوم بود سپس به سمت معاونت دادستانى منطقه قفقاز رسيد. درفوريه 1907 میلادی برابربهمن ماه 1286 خورشیدی فتحعلی خان بعنوان نماينده دومين دوماى دولتی  روسيه انتخاب شد و عضو فراکسیون مسلمانان دوما گردید و از فعالترین نمایندگان دوما محسوب می شد و همواره بهترین راه حلهای مشکلات را ارائه میداد. در زمان نمایندگی با مراجعه به وزیر دفاع روسیه مانع اعدام مبارزان قفقاری که در دادگاه صحرائی به مرگ محکوم شده بودند گردید و در سال 1906 به عنوان نماينده فراكسيون مسلمانان  روسيه در دوما كمكهاى زيادى به بر‌چيدن محدوديتهاى سياسى مدنى كه بر اساس‏ تعلقات دينى و مذهبى شهروندان روسيه قرار داشت، نمود. فتحعلی خان در طول دوران نمایندگی از تریبون دوما جهت دفاع از حقوق مردم بسیار استادانه و همانند یک سیاستمدار مجرب نهایت استفاده را کرد.

از لحاظ سياسى او پيوستگى نزديكى با حزب دموكراتهاى مشروطه خواه كه در روسيه داراى نفوذ زيادى بود داشت.به دنبال منحل شدن دوماى دوم در همانسال، فتحعلی خان به باكو بازگشته و به مدت دو سال در شهرهاى گنجه و باكو به وكالت پرداخت .

بازگشت وى به سياست مصادف با كناره گيرى تزار روس‏ از سلطنت در فوريه 1917 میلادی برابر  بهمن سال 1296 خورشیدی بود.فتحعلی خان در آذربايجان به هيچ حزبى وابسته نبود.  او خواستار خود مختارى آذربايجان در گنگره حزب مساوات، حزب پرنفوذ آذربايجانى بود كه بعد از روى كار آمدن كمونيستها در سن پترزبورگ در اكتبر همانسال فعاليت خود را آغاز نموده بود. در آذر همانسال فتحعلی خان به پارلمان ماوراء قفقاز (سيم) انتخاب و در حكومت فدارسيون قفقاز به سمت وزارت دادگسترى منصوب گرديد. 

فتحعلی خان درماه مى 1918میلادی برابر اردیبهشت 1297 خورشیدی بدنبال ازهم پاشيدن فدارسيون قفقاز بهمراه محمدامین رسولزاده جمهورى مستقل آذربايجان را بنیانگذاری کرد و بتاریخ 27 می 1918 میلادی در شهر تفلیس، به عنوان اولين نخست وزير آذربايجان انتخاب گردید كه در عين حال 3 وزارت ديگر را نيز تحت اختيار داشت .و در اين سمت باقى ماند تا اينكه بعد از آوريل 1919 (فروردین 1298 ) به وزارت خارجه آذربايجان منصوب ميگردد. 

 حکومت آذربایجان بعدازتشکیل، بدلیل اینکه شهر باکو در تصرف داشناکهای ارمنی و بلشویکهای روسی بود به شهر گنجه نقل مکان نموده و با کمک نیروهای ارتش ترک شهر باکو را از نیروهای ارمنی و روس خالی ودرتاریخ 15 دسامبر 1918 (23 آذرماه 1297 خورشیدی)در آن شهر مستقر شدند.فتحعلی خان بلافاصله بعد ار استقرار در باکو انتخابات مجلس را برگزار و پارلمان را با 120 نفر نماینده تشکیل داد. و در اولین اجلاس مجلس طی یک سخنرانی گفت: «ما حکومت خود را زمانی تشکیل دادیم که هیچ کس جرات رفتن ار یک شهر به شهر دیگر را ندارد و جان و مال و ناموس مردم در خطر است . راه آهن بطورکلی از کار افتاده و امکانات مخابراتی قطع شده ،تشکیلات دولتی ازبین رفته ،کارمندان دولت سرکار حاضر نمی شوندو هر چند نفر در جائی دورهم جمع شده و حکومت تشکیل داده قانون وضع میکنند.»

این اقدامات دولت جدید، کشورهای بزرگ از جمله انگلستان را نگران کرده و دولت آن کشور نیروهای خود مستقر در شهر انزلی را بفرماندهی ژنرال تامسون به باکو که بعدازبازگشت نیروهای ترک به کشور خودشان بیدفاع بود اعزام و اعلام نمود جمهوری آذربایجان را برسمیت نمی شناسد و وارد خاک متفق خود روسیه شده است. فتحعلی خان طی مذاکره ای که با ژنرال انگلیسی داشت ضمن یادآوری اینکه استقلال آذربایجان از روسیه به دولت شما اعلام گردیده از وی خواست خاک آذربایجان را ترک نماید . ژنرال تامسون در جواب گفت برای اخراج نیروی نظامی مااز باکو، شما بایستی ارتشی داشته باشید که بتواند چنین کاری انجام دهد. فتحعلی خان برآشفته و در جواب وی گفت :« شما نمیدانید ملت ما چه نیروئی دارد و تصور میکنید اینجا هم هندوستان است اگر در مقابل خواست ما مقاومت کنید ملت قهرمان ما، برای بدریا ریختن مشتی سرباز انگلیسی فقط چند ساعتی زمان لازم دارد.» 

بنابه نوشته شامیل قربانف دولت جمهوری خلق آذربایجان به نخست وزیری فتحعلی خان در دوره حاکمیت خود کارهای بزرگی انجام داد.علیرغم دشمنی ها و مخالفت با دولت جدید فعالیتهای زیادی در زمینه های مختلف خصوصا" توسعه فرهنگ، علم و ایجاد امکانات آموزشی کارهای بسیار بزرگ صورت گرفت. مدارس دخترانه و پسرانه در مقاطع مختلف، مهدهای کودک و کتابخانه های متعدد دایر گردید و در تاریخ اول سپتامبر 1919 میلادی(9 شهریور 1298 خورشیدی) دانشگاه باکو دایر گردید که همین دانشگاه در سالهای آینده موجبات توسعه فرهنگی جمهوری آذربایجان را فراهم نموده و تاکنون بزرگترین مرکز آموزشی وفرهنگی آن کشور محسوب میشود.همچنین در همانسال دولت آذربایجان 100 نفر ازجوانان بصورت بورسیه جهت تحصیل به کشورهای مختلف اعزام نمود.

ضیا گوی آلپ فیلسوف معروف ترک می نویسد:«فرد یوخ، جمعییت وار، حاق یوخ، وظیفه وار. بو سون درجه لازیملی فایدانی آذربایجان خالق جمهوریتینین باشچی لاری درک ائدیر و خالق اوچون، وطن اوچون چالیشیردلار»   

فتحعلی خان پيشنهاد كمونيستها را براى ايجاد جبهه‌اى ديگر بر عليه ژنرال دنيكين كه در شمال قفقاز با كمونيستها مى جنگيد رد نمود و در عين حال پيشنهاد دنيكين داير بر ايجاد جبهه مشترك عليه شوروى را نيز رد نمود 

وی خطيبى زبردست بود. گفته او: " حق ما براى آزاد زيستن به عنوان يك ملت آزاد، غير قابل بحث است"، تبديل به يكى از شعارهاى جمهورى دموكراتيك آذربايجان در سال 1920 گرديد.وقتى كمونيستها در آوريل 1920 میلادی ( فروردین 1299خورشیدی)كنترل باكو را در دست گرفتند، فتحعلی خان با خانواده خود به تفليس‏ رفت تا از آنجا نیز به ترکیه مهاجرت نماید ولی در آت شهر و درسن  45 سالگی به وسيله تروريستهاى ارمنى در یکی از میادین شهر تفلیس از پشت سر هدف قرار گرفته ترور شد. با اینکه فعلا" از انگیزه تروریستها مطلبی به میان نیامده و سندی در دست نیست ولی با مرور جزئیات حوادث و تحلیل آنها میتوان این احتمال را داد که ترور فتحعلی خان بدستور مستقیم استالین صورت گرفته باشد. بعد از شهادت ایشان خانواده اش مجددا" به آذربایجان مراجعت نمودند و مسئولان حکومت کمونیستی بدستور استالین سختگیریهای بسیاری بر بازماندگان وی روا داشتند. مردم جمهوری آذربایجان فتحعلی خان را قهرمان ملی خود میدانند و به منظور بزرگداشت وی خیابانی در شهر باکو به نام او نامگذاری شده است . آرامگاه وی در قبرستان مسلمانان شهر تفلیس و مجاور آرامگاه میرزا فتحعلی آخوندزاده اندیشمند برزگ و معروف به مولیر شرق قرار دارد. در سالهای اخیر یکی از دولتمردان جمهوری آذربایجان بنام آقای اصلان اوف با هزینه خود بارگاهی بر مزار فتحعلی خان ساخت که طی مراسمی توسط حیدرعلی اوف رئیس جمهوری وقت آذربایجان از آن پرده برداری شد.

 همسر فتحعلی خان جیران خانم نام داشته و حاصل ازدواج آنها سه فرزند بود بنامهای:

- تامارا ، که در سال 1902 متولد گردید. به نوشته آقامعلی اف در نشریه آیدینلیق چاپ باکو تامارا خانم با میرزا داود حسین اف که در زمان حکومت دولت ملی آذربایجان دبیرکل حزب مساوات بود ازدواج نمود. بعد از سقوط دولت آذربایجان و تسلط روسها به آن منطقه میرزا داود به کمونیستها پیوست و رئیس کمیته انقلابی و کمیسر ملی امورخارجه آذربایجان گردید از سال 1930 تا سال 1933 نیز دبیرکل کمیته مرکزی حزب کمونیست تاجیکستان شد و در سال 1938 توسط دادگاههای استالین دستگیر و اعدام گردید تامارا خانم نیز که به همراه وی دستگیر شده بود تا سال 1955 در زندان بود که در این سال حکم برائت برای ایشان صادر و آزاد گردید وی در سالهای 1960 تا 1970 سمتهائی در دولت آذربایجان داشته و در سال 1990 میلادی درگذشت

- مرادخان، در سال 1910 متولد و در سال 1973 درگذشته است. وی دو دختر بنامهای سادات بیگم و دینا و یک پسر بنام انورخان داردکه در سال 1938 متولد گردیده و در سال 1990 وفات یافته . دو پسر از وی باقیست.

- انورخان، در سال 1914 متولد و در عنفوان جوانی در سال 1935 درگذشت.